CZEKI - RODZAJE

Zależnie od sposobu zapłaty rozróżnia się czeki:

I . kasowe (gotówkowe)
II. rozrachunkowe, służące wyłącznie do rozliczeń bezgotówkowych, wśród których wyróżnaimy m.in.:
- potwierdzone
- gwarantowane
- zakreślone

CZEKI GOTÓWKOWE

Są poleceniami wystawcy czeku kierowanymi do banku, które dotyczą wypłacenia wskazanej na czeku osobie lub okazicielowi określonej na czeku kwoty pieniężnej.

Szczególnym rodzajem czeków gotówkowych, realizowanych w obrocie krajowym i zagranicznym, są czeki bankierskie. Są to czeki wystawiane na życzenie klientów przez banki, płatne w ciężar środków wystawcy na jego rachunku w innym banku. Taki czek daje pewność, że zostanie zrealizowany także w innym kraju, ponieważ może być łatwo sprawdzone jego pokrycie i autentyczność podpisów. Jest zrozumiałe, że przed wydaniem takiego czeku bank zabezpiecza sobie środki klienta na pokrycie wypłaty.

Czeki gotówkowe są najczęściej wykorzystywane do podejmowania gotówki w swoim banku, czyli u trasata czeku. Czekiem gotówkowym mogą być opłacane również inne wydatki, np. drobne zakupy. Wówczas czek gotówkowy może być przedstawiony przez remitenta do zapłaty nie tylko u trasata, ale w każdym innym banku.

Każdy czek gotówkowy może być opatrzony klauzulą "Tylko do rozrachunku", co oznacza, że nie może być realizowany gotówką. Równowartość czeku zapisuje bank na dobro wskazanego rachunku. Zapis równowartości czeku na rachunek bankowy jest operacją w miarę bezpieczną, ponieważ łatwo zidentyfikować odbiorcę równowartości.

CZEKI ROZRACHUNKOWE

Służą do rozliczeń bezgotówkowych, zastępując zapłatę pieniądzem gotówkowym. Są one dogodną formą bezgotówkowego regulowania tych płatności, które muszą być pokryte natychmiast. Często należności za towar lub usługę mogą być obliczone dopiero w momencie świadczenia (np. należność liczona od wagi ładunku), co powoduje konieczność stosowania takich sposobów bezgotówkowej zapłaty, które umożliwiłyby natychmiastowe wyrównanie należności. Czek rozrachunkowy może być wystawiony w momencie ustalenia kwoty należności i wykorzystany do natychmiastowej zapłaty. Skraca to cykl rozliczeniowy, a w procesach wymiany maksymalnie zbliża przepływ strumieni pieniężnych do ruchu elementów rzeczowych. W warunkach występowania zatorów płatniczych czeki rozrachunkowe mogą się przyczyniać do ich rozładowania. Ponieważ są one realizowane tylko bezgotówkowo, używanie ich zamiast gotówki zwiększa bezpieczeństwo obrotu.

Czeki rozrachunkowe są wystawiane na blankietach do tego celu przeznaczonych, z nadrukiem uniemożliwiającym podjęcie gotówki. Czekiem rozrachunkowym staje się też czek gotówkowy po naniesieniu na nim klauzuli "Tylko do rozrachunku". Czek rozrachunkowy otrzymuje wierzyciel od dłużnika jako zapłatę, ale zapłata nastąpi faktycznie dopiero w momencie wpływu równowartości czeku na rachunek wierzyciela. Rozliczenie czeku rozrachunkowego inicjuje jego posiadacz. Czeki rozrachunkowe mogą być użyte do wszystkich rodzajów rozliczeń.

CZEKI ROZRACHUNKOWE POTWIERDZONE

Są one formą zabezpieczenia jednostki przyjmującej czek rozrachunkowy przed ewentualnym brakiem jego pokrycia. Istota czeku potwierdzonego polega na potwierdzeniu możliwości jego realizacji przez bank, który przelewa z rachunku wystawcy odpowiednią kwotę na specjalne konto, zapewniając tym samym środki na realizację czeku.

Czeki potwierdzone są wystawiane na ogół na wyższe kwoty i często dla płatności zamiejscowych.

Wystawca czeku powinien posiadać pokrycie czeku, czyli środki znajdujące się u trasata na jego rachunku bankowym, wystarczające na wykupienie czeku. Pokrycie czeku powinno pozostawać na rachunku bankowym trasanta przez 10 dni, będące okresem ważności czeku krajowego w obrocie krajowym. Jeżeli zapłata czeku nie nastąpiła z powodu braku pokrycia, posiadacz czeku może czek oprotestować.

Potwierdzenie czeku przez bank polega na zamieszczeniu na jego odwrocie i podpisaniu jednej z dwóch klauzul. Jeśli na czeku zostały zamieszczone wszystkie elementy, klauzula brzmi: "Czek ten potwierdzamy z ważnością 10-dniową od daty jego wystawienia". Bank może potwierdzić również czek niezupełny, na przykład bez kwoty lub daty wystawienia. Klauzula potwierdzenia brzmi wówczas: "Czek ten potwierdzamy do kwoty zł (słownie zł) z możliwością zrealizowania w terminie 30 dni od daty potwierdzenia czeku".

Zamieszczając i podpisując klauzulę potwierdzenia, bank przyjmuje na siebie odpowiedzialność za wykupienie czeku. Dlatego z reguły przed jego wydaniem klientowi bank rezerwuje środki w wysokości potwierdzonej kwoty, przenosząc je z rachunku klienta na rachunek przejściowy. Zrealizowany czek zostanie opłacony z tych środków.

Czek potwierdzony przez bank daje wierzycielowi pewność, że bez zwłoki otrzyma zapłatę, jest więc chętnie przyjmowany. Oczywiście jest to również kwestia, czy bank potwierdzający cieszy się zaufaniem odbiorcy czeku. Ta forma jest natomiast mniej wygodna dla uiszczającego zapłatę, wymaga bowiem uprzedniego zablokowania własnych środków pieniężnych w celu uzyskania potwierdzenia czeku przez bank. W praktyce bankowej czeki potwierdzone nie występują w dużej skali.

W razie wystawienia czeku rozrachunkowego bez odpowiedniego pokrycia jego wystawca odpowiada wobec posiadacza czeku za wszelką wynikłą z tego powodu szkodę (art. 60 prawa czekowego). Potwierdził to Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 22 lutego 1991 r. (OSP 1991 z.10). Ponadto wystawca czeku bez pokrycia odpowiada także karnie za takie działanie, i to dość surowo, bo do dwóch lat pozbawienia wolności (art. 61 prawa czekowego).

CZEKI ROZRACHUNKOWE ZAKREŚLONE

Zabezpieczają wystawcę i posiadacza czeku przed podjęciem gotówki przez osobę, która znalazła lub w inny nieformalny sposób weszła w posiadanie czeku. Sposób zabezpieczenia polega na tym, że prawo do kwoty określonej na czeku zakreślonym ma jedynie albo znany bankowi klient, albo inny bank.

CZEKI ROZRACHUNKOWE GWARANTOWANE

Czeki gwarantowane zostały wprowadzone w Polsce przez Prezesa NBP w 1989 r. Bezpośrednim powodem ich wprowadzenia było pogorszenie sytuacji finansowej przedsiębiorstw i masowe zwracanie przez banki podawcom zwykłych (nie potwierdzonych) czeków rozrachunkowych za transport i inne usługi z powodu braku pokrycia na rachunku. Nie byty to w relacji do obrotów wystawców kwoty duże, ale zwroty powodowały dla obu stron wiele kłopotów. Pierwotnym założeniem było, że czeki w tej formie mają służyć opłacaniu drobnych transakcji masowych, w przeciwieństwie do czeków potwierdzonych. Jednak w wyniku nadużyć wniesiono obowiązek opisania kwotą gwarancji każdego blankietu czekowego.

Gwarancja obliguje bank do honorowania czeku bez względu na stan konta wystawcy, jej udzielenie nie jest więc dla banku obligatoryjne. Są możliwe dwa rozwiązania:

a) Po pierwsze, bank wydziela na rachunek przejściowy środki klienta, identycznie jak przy potwierdzaniu czeków.
b) Po drugie, bank ma zaufanie do klienta i otwiera mu możliwość przejściowego zadłużania się na skutek opłacenia przez bank czeków gwarantowanych, które w dniu płatności nie mają pokrycia w zasobach klienta.

Szczególną formą czeków gwarantowanych są stosowane w krajach zachodnich czeki podróżnicze. Są to czeki emitowane przez bank, honorowane przez inne banki na mocy zawartego porozumienia. Powszechnie znanym przykładem są Euroczeki, oplacane w Europie i w krajach basenu Morza Śródziemnego.