Struktura rozliczeń pieniężnych w Polsce, różni się od struktury tych
rozliczeń w krajach rozwiniętych. U nas udział rozliczeń gotówkowych
jest bowiem znacznie większy w stosunku do rozliczeń bezgotówkowych.
W latach 1989-1994 obroty gotówkowe znacznie wzrosły w wyniku procesów
inflacyjnych nękających gospodarkę naszego kraju. Procesy inflacyjne
systematycznie obniżały siłę nabywczą złotego, co przyczyniło się
do wartościowego i ilościowego wzrostu obiegu banknotów oraz wyraźnego
zmniejszenia i prawie zaniku obiegu monet. Wywierało to istotny
wpływ na organizację rozliczeń gotówkowych. Dopiero denominacja
złotego znacznie zmieniła strukturę ilościową obiegającej masy
banknotów i monet.
Stosownie do Ustawy o Narodowym Banku Polskim prawo emitowania znaków
pieniężnych Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje wyłącznie NBP.
Znakami pieniężnymi są banknoty (bilety NBP) i monety opiewające
na złote i grosze. Są one prawnym środkiem płatniczym na obszarze
Rzeczypospolitej Polskiej, co wyraża klauzula tej treści zamieszczona
na banknotach. Wzory i wartość nominalną banknotów (biletów NBP)
oraz wzory, wartość nominalną, stop, próbę i wagę monet, jak również
terminy wprowadzenia ich do obiegu ustala prezes NBP w drodze rozporządzenia.
NBP
organizuje obieg gotówkowy. Znaki pieniężne emitowane przez NBP
trafiają do banków, a za ich pośrednictwem do jednostek gospodarczych
oraz ludności i cyrkulują dokonując wielu obrotów.
Podstawowa część obrotów gotówkowych omija kasy banków, służąc rozliczeniom
ludności, jednostek gospodarczych i innych. Osoby fizyczne otrzymują
wynagrodzenie przeważnie w formie gotówkowej. Podobnie emerytury,
renty, zasiłki, stypendia, kredyty konsumpcyjne itp. wypłacane
są częściowo w gotówce. Tylko część tych wypłat przebiega bezgotówkowo,
a i one w ostatecznej fazie przybierają postać gotówki. Bowiem
przeważnie w formie gotówkowej ludność dokonuje zakupów w handlu,
płaci za usługi, opłaca podatki itp. Również jednostki gospodarcze
często używają gotówki we wzajemnych rozliczeniach kupna-sprzedaży.
Nadmierny udział rozliczeń gotówkowych pomiędzy jednostkami gospodarczymi
zmniejsza wolumen tych rozliczeń między nimi a bankami. Niemniej
jednak przedsiębiorstwa handlowe i usługowe odprowadzają przeważającą
część wpływów gotówkowych do banków, a większość podmiotów gospodarczych
i wszystkie jednostki budżetowe pobierają gotówkę w bankach (np.
na wypłaty wynagrodzeń). Stąd ich współpraca z bankami w zakresie
rozliczeń gotówkowych ma duże znaczenie praktyczne.
Rozliczenia gotówkowe za pośrednictwem banków przeprowadza się czekiem
gotówkowym lub wpłacając gotówkę na rachunek bankowy wierzyciela.
Pieniądz gotówkowy służy w zasadzie do ograniczonych kwotowo wypłat.
Gotówkowa forma rozliczeń niższych kwot jest niewątpliwie znacznie
prostsza i mniej pracochłonna dla rozliczających się stron. Ponadto
wykorzystanie pieniądza gotówkowego skraca do minimum cykl rozliczeń,
a nabywca po prastu nie kupi towaru, który mu nie odpowiada. Jednak
stosowanie rozliczeń gotówkowych ogranicza kontrolę ruchu strumieni
pieniężnych, ponieważ przepływają one poza bankami.